Er is geen lesbrief die exact aansluit bij de thematiek die besproken wordt in de module Heden, verleden en toekomst, maar de lesbrieven Hoe (zo) circulair?, Consumeer of minder?, Grondstoffen en generaties, en natuur en recht kijken allemaal naar de gevolgen van onze productie- en consumptiekeuzes voor toekomstige generaties. Daarmee sluiten deze lesbrieven wel aan op het centrale thema van de module, het ruilen over de tijd. Ook de uitputting van grondstoffen en het overbelasten van de draagkracht van de natuur zijn vormen van ruilen over de tijd.

De module Vraag en aanbod bespreekt hoe het aanbod in de markt tot stand komt en bespreekt hierbij zeer kort de verschillende productiefactoren en verlegt de focus vervolgens op kostensoorten. Daarmee blijven vragen over grondstoffen en hun rol in het productieproces onderbelicht. Dat terwijl de beschikbaarheid van grondstoffen een centralere rol zullen spelen in de toekomst. In de lesbrief Grondstoffen en generaties maken leerlingen kennis met de rol die grondstoffen spelen in onze samenleving, en hoe onze omgang met grondstoffen nu gevolgen kan hebben voor toekomstige generaties. Zo ontwikkelen leerlingen een dieper begrip van het productieproces, de kosten die daar mee samenhangen en daarmee van de aanbodkant van de economie. Zo vormt deze lesbrief een goede aanvulling op de module Vraag en aanbod, bij de bespreking van het productieproces en de kosten die daarmee gemoeid zijn. Module en lesbrief sluiten aan op domein D – Markt, subdomeinen D5 en D7.

Er is geen lesbrief die exact aansluit bij de onderwerpen die besproken worden in Conjunctuur en economisch beleid maar de lesbrieven Groei en indicatoren en ecologische economie onderzoeken beide het nut en de noodzaak van economische groei en daarmee de onderliggende redenen om conjunctuurbeleid te willen voeren. Het bespreken van deze lesbrieven gekoppeld aan de inhoud van de module biedt aanknopingspunten om de afhankelijkheid van groei voor het functioneren van onze economie te bespreken.

De module Economische groei legt uit dat het bbp bepaalt kan worden door te kijken naar de omvang van productie, inkomens en bestedingen, groei van het bbp kan darmee verklaard worden uit een toename van productie, verdiende inkomens of toegenomen bestedingen. Het boek legt uit dat economiche groei veroorzaakt wordt door een toename in het aanbod van arbeid of kapitaal, een toegenomen factorproductiviteit of betere intternationale samenwerking. Er wordt ingegaan op de tekortkoming van het bbp als indicator van welvaart en er worden alternatieven aangedragen, maar de diepgang en context daarbij zijn beperkt. In de lesbrief Groei en indicatoren onderzoeken leerlingen wat economische groei inhoudt en welke positieve en nadelige gevolgen aan groei verbonden zijn, ook worden ze uitgedaagd om na te denken over de wenselijkheid van economische groei. In de lesbrief wordt bovendien een helder onderscheid gemaakt tussen welvaart en welzijn en wordt meer achtergrond gegeven bij verschillende alternatieve indicatoren om (brede) welvaart te meten. Om die reden vormt de lesbrief een logische aanvulling op de module Economische groei waar de bestudering van het bbp en de groei van het bbp centraal staan. Module en lesbrief sluiten aan op domein H – Welvaart en groei, subdomeinen H1 en H2.

Er is geen lesbrief die exact aansluit bij de onderwerpen die besproken worden in Conjunctuur en economisch beleid maar de lesbrieven Groei en indicatoren en ecologische economie onderzoeken beide het nut en de noodzaak van economische groei en daarmee de onderliggende redenen om conjunctuurbeleid te willen voeren. Het bespreken van deze lesbrieven gekoppeld aan de inhoud van de module biedt aanknopingspunten om de afhankelijkheid van groei voor het functioneren van onze economie te bespreken.

De module Markt en Overheid bespreekt, naast de verschillende marktvormen, ook de rol van de overheid bij het functioneren van markten. Een belangrijke aanleiding voor overheden om in te grijpen in de vrije marktwerking is het ontstaan van externe effecten: gevolgen van de productie of consumptie van een product die niet worden meegenomen in de prijs van dat product. Één reden waarom externe effecten kunnen ontstaan is omdat productie- en consumptieketens veelal opgeknipt zijn en niet in samehang bekeken worden. Een systemische blik op de hele keten van productie tot afvalverwerking ontbreekt in de leerstof. De lesbrief Ecologische economie laat leerlingen kennis maken met een systeemblik op de economie, door voorbij te gaan aan enkelvoudige oorzaak-gevolg relaties kan zo het ontstaan van externe effecten beter begrepen worden. Door met een systeembril naar productie en consumptie te kijken wordt duidelijker dat een actie op plek A gevolgen kan hebben op plek B en C. De lesbrief vormt zo een aanvulling op de module Markt en overheid als het gaat over marktfalen. Module en lesbrief sluiten aan op domein D – Markt, subdomein D8.

De module Economische groei bespreekt hoe economische groei tot stand komt, en legt een verband tussen economische groei en de ontwikkeling van welvaart. Er is aandacht voor nadelige gevolgen van economische groei, maar die bespreking blijft beperkt. De lesbrief Ecologische economie geeft leerlingen een systeemblik op economische groei, er wordt voorbij enkelvoudige oorzaak-gevolg relaties gekeken en ook de negatieve consequenties van economische groei worden belicht. De lesbrief biedt daarmee een verdieping op het thema economische groei en laat leerlingen kennis maken met systeemdenken, een belangrijke vaardigheid binnen het duurzaamheidsonderwijs. De lesbrief vormt daarmee een logische aanvulling op de module Economische groei als het gaat over de bespreking van economische groei. Module en lesbrief sluiten aan op domein H – Welvaart en groei, subdomein H2.

De module Markt en Overheid bespreekt, naast de verschillende marktvormen, ook de rol van de overheid bij het functioneren van markten. Een belangrijke reden waarom overheden ingrijpen in de vrije marktwerking is als er sprake is van marktfalen. Het boek belicht daarbij drie belangrijke vormen van martkfalen, waaronder externe effecten of externaliteiten. Het boek legt uit hoe overheden kunnen ingrijpen bij het optreden van externe effecten, maar de uitleg van wat externe effecten zijn en hoe marktpartijen deze zelf kunnen internaliseren is summier. De lesbrief Echte prijzen laat leerlingen uitgebreid kennis maken met externe effecten, en bespreekt een door econmen geliefde oplossing daarvoor: het beprijzen van externe effecten om te komen tot een echte prijs, een prijs waarin de milieu- of sociale schade van productie en consumptie verwerkt zijn. De lesbrief vormt daarmee een goede aanvulling op de module Markt en overheid waar marktfalen en het beprijzen van externe effecten ook, maar minder diepgaand, wordt besproken. Module en lesbrief sluiten aan op domein D – Markt, subdomein D8.

Er is geen lesbrief die exact aansluit bij de thematiek die besproken wordt in de module Heden, verleden en toekomst, maar de lesbrieven Hoe (zo) circulair?, Consumeer of minder?, Grondstoffen en generaties, en natuur en recht kijken allemaal naar de gevolgen van onze productie- en consumptiekeuzes voor toekomstige generaties. Daarmee sluiten deze lesbrieven wel aan op het centrale thema van de module, het ruilen over de tijd. Ook de uitputting van grondstoffen en het overbelasten van de draagkracht van de natuur zijn vormen van ruilen over de tijd.

De module Vraag en Aanbod bekijkt de vraag- en aanbodzijde van de markt, en hoe vraag en aanbod in een markt gekenmerkt door volkomen concurrentie op elkaar afgestemd worden. Bij de bespreking van de vraagzijde van de markt wordt het concept betalingbereidheid besproken en wordt aangegeven dat indviduele voorkeuren een rol spelen bij de hoogte van de betalingsbereidheid. Hoe deze individuele voorkeuren beinvloed kunnen worden door marketing blijft buiten beeld. In de lesbrief Consumeer of minder? maken leerlingen kennis met het begrip ‘de consumptiemaatschappij’ en verkennen ze de rol die marketing speelt bij het beinvloeden van koopgedrag. Daarmee vormt de lesbrief een interessante aanvulling op de module Vraag en aanbod, as het gaat over de individuele voorkeuren van consumenten die van invloed zijn op hun betalingsbereidheid. Module en lesbrief sluiten aan op domein D – Markt, subdomein D6.

De module Schaarste, Geld en Handel bespreekt de rol die ruil speelt bij het vergroten van de keuzemogelijkheden, en daarmee consumptiemogelijkheden, die we als mens hebben. Daarbij worden enkele voorwaarden om te komen tot een ruil geintroduceerd, waarbij wederzijds voordeel een centrale rol speelt. Onderliggend aan het bespreken van ruil is de aanname dat menselijke behoeften onbegrensd zijn, er worden niet gekeken naar mogelihjke nadelen van altijd maar groeiende consumptie. De lesbrief Consumeer of minder? laat leerlingen kennis maken met het begrip ‘de consumptiemaatschappij’. Leerlingen onderzoeken daarbij het verschil tussen ‘needs’ en ‘wants’ en krijgen inzicht in de nadelige gvolgen van een eenzijdige nadruk op consumptie. De lesbrief vormt daarmee een interessante aanvulling op de module Schaarste, geld en handel als het gaat over wederzijds voordelige ruilen. Module en lesbrief sluiten beide aan op domein C – Ruil.

Er is geen lesbrief die exact aansluit bij het onderwerp speltheorie, wel kunnen bijna alle lesbrieven zinvol ingezet worden om collectieve actie problemen te introduceren die vervolgens bestudeerd kunnen worden met de speltheorie, veelal met het gevangendilemma. Zo bekeken zijn alle lesbrieven een mogelijkheid tot verdieping van de module Speltheorie. Module en lesbrieven sluiten dan aan bij domein F – Speltheorie, subdomein F3.

In de lesbrief wordt aandacht besteed aan de verschillende definities die het vak ”economie” kent. Bij veel andere vakken zoals talige vakken spreekt de naam voor zich als men vraagt: wat doen de kinderen eigenlijk bij jouw vak? Bij ons vak is dat iets moeilijker. De lesbrief gaat in haar zoektocht naar een passende definitie voor ons vak onderzoek doen naar het verschil tussen economie en economische wetenschap en wordt er gekeken naar verschillende actoren in de financiële kringloop.

In zowel de onderbouwmethode als de bovenbouwmethode van Pincode wordt er in paragraaf 1.1. aandacht besteedt aan de basis van economie: kiezen. Er wordt echter nergens uitgelegd wat economie precies betekent (niet in de paragraaf maar ook niet in de powerpoints). De lesbrief ”Wat is economie?” is een veel betere manier om het vak in te leiden. Er wordt in de lesbrief namelijk veel meer theorie aangedragen. Zo wordt er een beetje economische geschiedenis gedoceerd, worden er verschillende economische stromingen langsgelopen en wordt de economische bril geïntroduceerd. Deze essentiële basiskennis die elke docent economie in zijn studie opdoet wordt in de Pincodemethode niet gedoceerd aan de leerlingen. Dat is een gemis aangezien, vooral vanwege de conceptcontextbenadering, het noodzakelijk is dat de leerling moet weten dat er van hem verwacht wordt om vanuit meerdere kijkpunten/inzichten en met verschillende concepten, verschillende maarschappelijke problemen te bekijken.

In de lesbrief wordt aandacht besteed aan hoeveel iets waard is. Er wordt niet alleen gekeken naar financiële waarde maar ook naar sociale waarde (aandacht voor bijvoorbeeld arbeidsomstandigheden) en ecologische waarde (wat is de impact op de planeet van het produceren van producten). Zo wordt er bijvoorbeeld gekeken naar de bedrijfskolom van kleding. Er wordt betoogd dat niet alle kosten die er bij het produceren worden gemaakt zitten verwerkt in het product. In de onderbouwmethode van Pincode wordt de bedrijfskolom behandeld in paragraaf 4.1. Er wordt daarin kort uitgelegd wat een bedrijfskolom is waarna direct toegevoegde waarde eraan wordt gekoppeld (al dan niet met wat rekenvoorbeeldjes). Deze stof komt vervolgens ook terug in de keuzeopdracht van H4 ”Is Nederland een jeansland?”. In deze keuzeopdracht gaat de leerling vooral kijken naar de financiële waarde van jeans aan de hand van een infographic (en wordt de ecologische waarde voorzichtig aangestipt in opdracht 4). De lesbrief Wat is van waarde kan een aanvulling zijn op de gedoceerde stof . Pincode stelt niet de vraag aan de leerling wat er voor hem/haar/x van waarde is. Dit doet de lesbrief wel en kan dan na behandeling van de dia’s ecologische en sociale waarde voer zijn voor een klassengesprek (welke ook in de presentatie van de lesbrief is verwerkt). In de lesbrief zitten tenslotte een aantal reflectievragen opgenomen die prima op een summatieve afronding kunnen worden bevraagd aan de leerling.

De lesbrief consumeer of minder gaat in de basis in op de vraag ”Hoeveel heb je echt nodig?”. Deze vraag sluit natuurlijk goed aan bij het begrip welvaart (= de mate waarin je in je behoeften kunt voorzien). In de onderbouwmethode van Pincode wordt het begrip consumeren al behandeld in paragraaf 1.1. Er wordt verder geen aandacht besteedt aan de vraag wat je echt nodig hebt. Deze essentiële vraag welke voer is voor zelfreflectie is wel opgenomen in de lesbrief ”Consumeer of minder?”. De reflectievragen achteraan de PowerPoint kunnen een prima manier zijn voor docent om de stof van de lesbrief te toetsen. Een andere optie is om leerlingen de vraag ”Hoeveel heb je echt nodig?” te laten beantwoorden via een eigen mening vraag op een toets waarbij de begrippen van de paragraaf op een correctie manier moeten terugkomen.

In de lesbrief wordt aandacht besteed aan de verschillende definities die het vak ”economie” kent. Bij veel andere vakken zoals talige vakken spreekt de naam voor zich als men vraagt: wat doen de kinderen eigenlijk bij jouw vak? Bij ons vak is dat iets moeilijker. De lesbrief gaat in haar zoektocht naar een passende definitie voor ons vak onderzoek doen naar het verschil tussen economie en economische wetenschap en wordt er gekeken naar verschillende actoren in de financiële kringloop.

In zowel de onderbouwmethode als de bovenbouwmethode van Pincode wordt er in paragraaf 1.1. aandacht besteedt aan de basis van economie: kiezen. Er wordt echter nergens uitgelegd wat economie precies betekent (niet in de paragraaf maar ook niet in de powerpoints). De lesbrief ”Wat is economie?” is een veel betere manier om het vak in te leiden. Er wordt in de lesbrief namelijk veel meer theorie aangedragen. Zo wordt er een beetje economische geschiedenis gedoceerd, worden er verschillende economische stromingen langsgelopen en wordt de economische bril geïntroduceerd. Deze essentiële basiskennis die elke docent economie in zijn studie opdoet wordt in de Pincodemethode niet gedoceerd aan de leerlingen. Dat is een gemis aangezien, vooral vanwege de conceptcontextbenadering, het noodzakelijk is dat de leerling moet weten dat er van hem verwacht wordt om vanuit meerdere kijkpunten/inzichten en met verschillende concepten, verschillende maarschappelijke problemen te bekijken.

In de lesbrief wordt er aandacht besteed aan hoe waardevol het werk in de toekomst is/wordt. In het havo en vwo-eindexamenprogramma is er geen plaats voor ”oriëntatie op leren en werken” zoals dat bij VMBO BB, KB en GL/TL wel het geval is. Pincode heeft ervoor gekozen om de de arbeidsmarkt, welke een verplichte context is voor het concept en domein markt, op te nemen in paragraaf 2.4 van Katern 3. Er wordt eigenlijk alleen maar aandacht besteed aan de theorie maar niet aan de praktijk. Dat is een gemiste kans want laten we eerlijk zijn: werken betreft vooral praktijk. Deze les leent zich vooral voor een activiteitenweek aan het eind van een periode. Focus op het werkveld is niet alleen maar werk voor een decaan of een docent burgerschap maar ook voor een docent economie. De les kan eigenlijk plug and play worden gebruikt om als docent economie een activiteit aan te dragen voor de activiteitenweek. Want laten we eerlijk zijn: hier moeten we allemaal ons steentje aan bijdragen.

In de lesbrief ”Rechten voor de natuur: natuurlijk?” wordt aandacht besteedt aan de natuur. Economen kijken volgens Kate Raworth naar de natuur als een productiefactor terwijl het veel meer is dan dat; het is een essentiële voorwaarde om te (over)leven. In de lesbrief wordt er gepoogd om de leerlingen verder te laten nadenken dan een strikt economische benadering van de natuur als productiefactor: ”Waar trek jij de grens?”. Verschillende partijen/oogpunten/belangen zijn betrokken bij een dergelijke vraag. De lesbrief maakt dit concreet middels een voorbeeld van gasboringen in de waddenzee en koppelt hier de term ”opofferingskosten” aan vast. Dit zijn prima aanknopingspunten om het schoolexamendomein ”vaardigheden ” (domein A, meer specifiek A3: standpuntbepaling) en ”schaarste” (domein B) te bevragen in het PTA. De bovenbouwmethode van Pincode besteedt geen aandacht aan het voornoemde ethische dilemma over het trekken van de grens. Zij besteedt in het katern Welvaart en groei aandacht aan natuur als een productiefactor. Tenslotte kiest Pincode ervoor om bij VWO in de productiefunctie (paragraaf 1.4) enkel en alleen de productiefactoren arbeid en kapitaal uit eenvoudsoogpunt te benoemen. Het geeft natuurlijk een breder economisch inzicht als ook natuur hier aan wordt toegevoegd. De lesbrief kan hier dus een breder perspectief bieden: natuur is meer dan een productiefactor.

In de lesbrief wordt aandacht besteed aan economische ongelijkheid (bijvoorbeeld de loonkloof tussen man en vrouw) en de verdeling van economisch voorspoed. In de bovenbouwmethode van Pincode wordt verdeling van de welvaart op verschillende schalen bekeken: verschillen in inkomens (Lorenzcurve), inkomensverschillen in een land (beloningen van productiefactoren) en protectiemaatregelen die economische groei al dan niet bevorderen. Informatie over inclusiviteit, discussie en een klassengesprek ontbreekt hierin volledig. De lesbrief voorziet in deze omissie. Het laat leerlingen een mening vormen over dit zeer actuele en reële probleem. De docent kan de lesbrief gebruiken om een klassengesprek op te starten over het verschil in inkomen en de rechtvaardiging daarvan. Geef bijvoorbeeld een bepaald bedrag dat je over een x aantal beroepsgroepen/beroepen mag verdelen. Wie zou er meer of minder moeten ‘verdienen’?

Pincode heeft voor de bovenbouw een extra keuzekatern uitgebracht waarin de overgang van lineaire naar circulaire economie wordt beschreven in negen leerdoelen. Hierin komen alle kenmerken van de verschillende economieën en andere theorieën zoals de ladder van Lansink terug. De lesbrief ”Hoe(zo) circulair?” besteedt in 19 dia’s aandacht aan o.a. definities en gevolgen van de lineaire en circulaire economie. Het grote voordeel van de lesbrief is dat de lesbrief een stuk korter is en in één a twee lessen te behandelen is waardoor er broodnodige tijd kan worden vrijgespeeld voor de rest van het curriculum. Op die manier krijgen leerlingen toch relevante economische brillen mee en levert het tijdswinst op.