Het katern Schaarste en ruil behandelt één van de centrale problemen van de economische wetenschap: het keuzeprobleem. Leerlingen leren dat beperkte middelen en ongelimiteerde behoeften dwingt tot het maken van keuzes. Schaarste en opofferingskosten spelen daarin een centrale rol. Het katern richt zich bij de bespreking van opofferingskosten vooral op financiele waarde, gekoppeld aanhet opofferen van tijd en geld. Sociale en ecologische waarden blijven buiten beeld. De lesbrief Wat is (van) Waarde is om die reden een goede aanvulling op het boek. Lesbrief en katern sluiten aan op domein B – Schaarste.

In Het katern Economische groei wordt uitleg gegeven over het functioneren van de arbeidsmarkt en wordt onder andere een onderscheid gemaakt tussen structurele werkloosheid en conjuncturele werkloosheid. De verschillende vormen van werkloosheid worden echter niet uitgebreid toegelicht, en ook ik er weinig aandacht voor de overwegingen die mensen maken bij hun keuze voor een bepaalde baan: alleen het loon wordt aangehaald. Om die redenen is de lesbrief Waardevol werk een interessante aanvulling op deze module. De lesbrief en module sluiten aan op domein H – Welvaart en groei, subdomein H4.

Het katern Schaarste, Geld en Handel introduceert het keuzeprobleem, en bespreekt hoe schaarste ons dwingt tot het maken van keuzes. Daarbij wordt echter slechts een zeer beperkt kader meegegeven ten aanzien van de opofferingskosten waarmee keuzes gepaard gaan. Er wordt niet ingegaan op het onderscheid tussen financiele, ecologische en sociale waarde waarop die opofferingskosten betrekking kunnen hebben. Laat staan dat er wordt nagedacht over de intrinsieke waarde van bijvoorbeeld sociale cohesie of ecosystemen. Om die reden vormt de lesbrief Natuur en recht en interessante verdieping op het boek. Lesbrief en module sluiten aan op domein B – Schaarste.

Het katern economische groei legt uit dat het bbp per hoofd van de bevolinkg een beperkte indicator van welvaart is, onder andere omdat er niet gekeken wordt naar de verdeling van het bbp: kortom er wordt geen rekening gehouden met economische ongelijkheid. Het katern legt vervolgens uit hoe de Lorenz-curve gebruikt kan worden om ongelijkheid inzichtelijk te maken, en hoe via belastingen en toeslagen ongelijkheid verkleint kan worden. Er wordt echter niet ingegaan op mogelijke onderliggende oorzaken voor economische ongelijkheid. Om die reden vormt de lesbrief Inclusieve economie een goede aanvulling op het boek. Lesbrief en module sluiten aan op domein H – Welvaart en groei, subdomein H3.

Het katern Markt en Overheid bespreekt, naast de verschillende marktvormen, ook de rol die de overheid speelt bij het goed functioneren van markten. Het boek legt uit dat overheden ingrijpen in de vrije marktwerking als er sprake is van marktfalen, en bespreekt drie belangrijke vormen van martkfale, maar behandelt elk van die vormen vrij summier. Zo is er in het geheel geen aandacht voor marktfalen dat samenhangt met de productie en consumptie van goederen en diensten waarbij geen of onvoldoende rekening wordt gehouden met de welvaart van toekomstige generaties Op dat vlak is de lesbrief Hoe(zo) circulair? een goede aanvulling op het boek. De lesbrief en module sluiten aan op domein D – Markt, subdomein D8.

Het katern Vraag en aanbod bespreekt hoe het aanbod in de markt tot stand komt en bespreekt hierbij zeer kort de verschillende productiefactoren en verlegt de focus vervolgens op kostensoorten. Daarmee blijven vragen over grondstoffen en hun rol in het productieproces onderbelicht. Dat terwijl de beschikbaarheid van grondstoffen een centralere rol zullen spelen in de toekomst. De lesbrief Grondstoffen en generaties vormt daarom een goede aanvulling op het boek. Lesbrief en module sluiten aan op domein D – Markt, subdomeinen D5, D7 en D8.

Het katern Economische groei legt uit dat het bbp bepaalt kan worden door te kijken naar de omvang van productie, inkomens en bestedingen, groei van het bbp kan darmee verklaard worden uit een toename van productie, verdiende inkomens of toegenomen bestedingen. Het boek legt uit dat economiche groei veroorzaakt wordt door een toename in het aanbod van arbeid of kapitaal, een toegenomen factorproductiviteit of betere intternationale samenwerking. Er wordt ingegaan op de tekortkoming van het bbp als indicator van welvaart en er worden alternatieven aangedragen, maar de diepgang en context daarbij zijn beperkt. Om die reden is de lesbrief Groei en indicatoren een goede aavulling op het boek. De lesbrief en module sluiten aan op domein H – Welvaart en groei, subdomeinen H1 en H2.

Het katern Economische groei bespreekt hoe economische groei tot stand komt, en legt een verband tussen economische groei en de ontwikkeling van welvaart. Er is aandacht voor nadelige gevolgen van economische groei, maar die bespreking blijft beperkt. De lesbrief Ecologische economie vormt om die reden een goede aanvulling op het boek. Lesbrief en module sluiten aan op domein H – Welvaart en groei, subdomein H2.

Het katern Markt en Overheid bespreekt, naast de verschillende marktvormen, ook de rol van de overheid bij het functioneren van markten. Een belangrijke aanleiding voor overheden om in te grijpen in de vrije marktwerking is het ontstaan van externe effecten: gevolgen van de productie of consumptie van een product die niet worden meegenomen in de prijs van dat product. Één reden waarom externe effecten kunnen ontstaan is omdat productie- en consumptieketens veelal opgeknipt zijn en niet in samehang bekeken worden. Een systemische blik op de hele keten van productie tot afvalverwerking ontbreekt in de leerstof. Om die reden vormt de lesbrief Ecologische economie een waardevolle toevoeging op deze module. Lesbrief en methode sluiten aan op domein D – Markt, subdomein D8.

Het katern Markt en Overheid bespreekt, naast de verschillende marktvormen, ook de rol van de overheid bij het functioneren van markten. Een belangrijke reden waarom overheden ingrijpen in de vrije marktwerking is als er sprake is van marktfalen. Het boek belicht daarbij drie belangrijke vormen van martkfalen, waaronder externe effecten of externaliteiten. Het boek legt uit hoe overheden kunnen ingrijpen bij het optreden van externe effecten, maar de uitleg van wat externe effecten zijn en hoe marktpartijen deze zelf kunnen internaliseren is summier. Om die reden is de lesbrief Echte prijzen een goede aanvulling op het boek. De lesbrief en module sluiten aan op domein D – Markt, subdomein D8.

Het katern Vraag en Aanbod bekijkt de vraag- en aanbodzijde van de markt, en hoe vraag en aanbod in een markt gekenmerkt door volkomen concurrentie op elkaar afgestemd worden. Bij de bespreking van de vraagzijde van de markt wordt het concept betalingbereidheid besproken en wordt aangegeven dat indviduele voorkeuren een rol spelen bij de hoogte van de betalingsbereidheid. Dat individuele voorkeuren beinvloed kunnen worden door marketing wordt benoemd, maar onvolledig uitgewerkt. Om die reden vormt de lesbrief Consumeer of minder? een interessante aanvulling op de leerstof in dit katern. Lesbrief en katern sluiten aan op domein D – Markt, subdomein D6.

Het katern Schaarste en Ruil bespreekt de rol die ruil speelt bij het vergroten van de keuzemogelijkheden, en daarmee consumptiemogelijkheden, die we als mens hebben. Daarbij worden enkele voorwaarden om te komen tot een ruil geintroduceerd, waarbij wederzijds voordeel een centrale rol speelt. Onderliggend aan het bespreken van ruil is de aanname dat menselijke behoeften onbegrensd zijn, er worden niet gekeken naar mogelijke nadelen van altijd maar groeiende consumptie. De lesbrief Consumeer of minder? plaatst een kritische noot bij de aanname dat de behoeften van de mens onbegrensd zijn en vormt zo een goede aanvulling op het boek. Lesbrief en module sluiten aan op domein C – Ruil.

In de lesbrief wordt aandacht besteed aan de verschillende definities die ons het vak ”economie” kent. Bij veel andere vakken zoals talige vakken spreekt de naam voor zich als men vraagt: wat doen de kinderen eigenlijk bij jouw vak? Bij ons vak is dat iets moeilijker. De lesbrief gaat in haar zoektocht naar een passende definitie voor ons vak onderzoek doen naar het verschil tussen economie en economische wetenschap en wordt er gekeken naar verschillende actoren in de financiële kringloop. In de cumulusmethode wordt er in les 2 van paragraaf 1.1. in de vijfde dia summier aandacht besteedt aan wat economie is. De lesbrief ”Wat is economie?” is een veel betere manier om het vak in te leiden. Er wordt in de lesbrief namelijk veel meer theorie aangedragen. Zo wordt er een beetje economische geschiedenis gedoceerd, worden er verschillende economische stromingen langsgelopen en wordt de economische bril geïntroduceerd. Deze essentiële basiskennis die elke docent economie in zijn studie opdoet wordt in de Cumulusmethode niet gedoceerd aan de leerlingen. Dat is een gemis aangezien, vooral vanwege de conceptcontextbenadering in de bovenbouw, het noodzakelijk is dat de leerling moet weten dat er van hem verwacht wordt om vanuit meerdere kijkpunten/inzichten en met verschillende concepten, verschillende maarschappelijke problemen te bekijken.

In de lesbrief wordt aandacht besteed aan hoeveel iets waard is. Er wordt niet alleen gekeken naar financiële waarde maar ook naar sociale waarde (aandacht voor bijvoorbeeld arbeidsomstandigheden) en ecologische waarde (wat is de impact op de planeet van het produceren van producten). Zo wordt er bijvoorbeeld gekeken naar de bedrijfskolom van kleding. Er wordt betoogd dat niet alle kosten die er bij het produceren worden gemaakt zitten verwerkt in het product. In de onderbouwmethode van Cumulus past deze lesbrief prima na de tweede les (een videoles genaamd ”De wegwerpmaatschappij”) van paragraaf 4.3 Duurzaamheid. In de videoles wordt er gekeken naar de documentaire ”De wegwerpmaatschappij” en wordt er een opdracht in het boek gemaakt. De lesbrief is ingestoken als een klassengesprek: er worden eerst wat stellingen behandeld waarna een filmpje wordt gekeken van de serie ”Genaaid” van Jennifer Hoffman waarna een klassengesprek plaatsvindt in de vorm van klassikale vragen. De lesbrief kan deze les op zijn minst aanvullen doordat de lesbrief er een actueel thema aan koppelt in de vorm van de fastfashionindustrie. Als je als docent graag met je leerlingen in gesprek wilt over dit actuele en relevante thema: dan voorziet de lesbrief in alles wat je daarvoor nodig hebt.

De lesbrief ”Consumeer of minder” gaat in de basis in op de vraag ”Hoeveel heb je echt nodig?”. Deze vraag sluit natuurlijk goed aan bij het begrip welvaart (= de mate waarin je in je behoeften kunt voorzien). In de onderbouwmethode wordt het begrip ”consumenten” voor het eerst behandeld in les 2 van paragraaf 1.1. Bij Cumulus wordt er voor gekozen om eerst alle actoren in de financiële kringloop kort te behandelen. In hoofdstuk 4 ”Welvaart” wordt er in paragraaf 4.3, meer specifiek les 2 ”Wegwerpmaatschappij”, aandacht besteedt aan het gegeven dat we in Nederland een consumptiemaatschappij kennen. Er wordt daarin vooral gekeken naar de ecologische gevolgen van consumptie. De lesbrief ”Consumeer of minder” kijkt niet alleen naar ecologische gevolgen maar ook naar sociale gevolgen en maakt de logische koppeling van welvaart naar welzijn. De lesbrief laat leerlingen nadenken over hoeveel je echt nodig hebt en wanneer je daadwerkelijk genoeg hebt. Deze essentiële vragen voor de ontwikkeling van een leerling missen in de Cumulusmethode.

In de lesbrief wordt aandacht besteed aan de verschillende definities die ons het vak ”economie” kent. Bij veel andere vakken zoals talige vakken spreekt de naam voor zich als men vraagt: wat doen de kinderen eigenlijk bij jouw vak? Bij ons vak is dat iets moeilijker. De lesbrief gaat in haar zoektocht naar een passende definitie voor ons vak onderzoek doen naar het verschil tussen economie en economische wetenschap en wordt er gekeken naar verschillende actoren in de financiële kringloop. In de cumulusmethode wordt er in les 2 van paragraaf 1.1. in 1 dia aandacht besteed aan ”wat is economie”. Er wordt gelijk de koppeling gemaakt met schaarste en er wordt direct een budgetlijn getekend. De lesbrief ”Wat is economie?” is een veel betere manier om het vak in te leiden. Er wordt in de lesbrief namelijk veel meer theorie aangedragen. Zo wordt er een beetje economische geschiedenis gedoceerd, worden er verschillende economische stromingen langsgelopen en wordt de economische bril geïntroduceerd. Deze essentiële basiskennis die elke docent economie in zijn studie opdoet wordt in de Cumulusmethode niet gedoceerd aan de leerlingen. Dat is een gemis aangezien, vooral vanwege de conceptcontextbenadering, het noodzakelijk is dat de leerling moet weten dat er van hem verwacht wordt om vanuit meerdere kijkpunten/inzichten en met verschillende concepten, verschillende maarschappelijke problemen te bekijken.

In de lesbrief wordt aandacht besteed aan hoeveel iets waard is. Er wordt niet alleen gekeken naar financiële waarde maar ook naar sociale waarde (aandacht voor bijvoorbeeld arbeidsomstandigheden) en ecologische waarde (wat is de impact op de planeet van het produceren van producten). Zo wordt er bijvoorbeeld gekeken naar de bedrijfskolom van kleding. Er wordt betoogd dat niet alle kosten die er bij het produceren worden gemaakt zitten verwerkt in het product. Cumulus behandelt in paragraaf 1.1 les 4 de bedrijfskolom waarbij er vooral wordt gekeken naar arbeidsverdeling en het berekenen van toegevoegde waarde (de objectieve methode). De lesbrief kan deze les op zijn minst aanvullen doordat de lesbrief er een actueel thema aan koppelt in de vorm van de fastfashionindustrie. Als je als docent graag met je leerlingen in gesprek wilt over dit actuele en relevante thema: dan voorziet de lesbrief in alles wat je daarvoor nodig hebt.

In de lesbrief wordt er aandacht besteed aan hoe waardevol het werk in de toekomst is/wordt. In het havo en vwo-eindexamenprogramma is er geen plaats voor ”oriëntatie op leren en werken” zoals dat bij VMBO BB, KB en GL/TL wel het geval is. Cumulus heeft er voor gekozen om de arbeidsmarkt, welke een verplichte context is voor het concept en domein markt, op te nemen in hoofdstuk 5. Er wordt eigenlijk alleen maar aandacht besteed aan de theorie maar niet aan de praktijk. Dat is een gemiste kans want laten we eerlijk zijn: werken betreft vooral praktijk. Deze les leent zich vooral voor een activiteitenweek aan het eind van een periode. Focus op het werkveld is niet alleen maar werk voor een decaan of een docent burgerschap maar ook voor een docent economie. De les kan eigenlijk plug and play worden gebruikt om als docent economie een activiteit aan te dragen voor de activiteitenweek. Want laten we eerlijk zijn: hier moeten we allemaal ons steentje aan bijdragen.

In de lesbrief ”Rechten voor de natuur: natuurlijk?” wordt aandacht besteedt aan de natuur. Economen kijken volgens Kate Raworth naar de natuur als een productiefactor terwijl het veel meer is dan dat; het is een essentiële voorwaarde om te (over)leven. In de lesbrief wordt er gepoogd om de belangen van verschillende partijen af te wegen middels gasboringen in de waddenzee en wordt er ook gebruik gemaakt van de term ”opofferingskosten”. Dit zijn prima aanknopingspunten om het schoolexamendomein ”vaardigheden ” (domein A, meer specifiek A3: standpuntbepaling) en ”schaarste” (domein B) te bevragen in het PTA. Cumulus gebruikt de natuur vooral om negatieve externe effecten te illustreren (zoals milieuschade) in les 4 van paragraaf 2.1. Het is dan ook aan te raden om, indien je meer verdieping wil bieden, leerlingen deze lesbrief te laten maken nadat je les 4 hebt behandeld. Daarnaast kan de lesbrief ook samen met les 8 (videoles) van paragraaf 2.1 (donuteconomie) worden behandeld. Tenslotte kiest Cumulus ervoor om bij de productiefunctie (paragraaf 6.4, les 8) enkel en alleen de productiefactoren arbeid en kapitaal uit eenvoudsoogpunt te benoemen. Het geeft natuurlijk een breder economisch inzicht als ook natuur hier aan wordt toegevoegd. De lesbrief kan hier dus een breder perspectief bieden: natuur is meer dan een productiefactor.

In de lesbrief wordt aandacht besteed aan economische ongelijkheid (bijvoorbeeld de loonkloof tussen man en vrouw). In de cumulusmethode wordt ongelijkheid behandeld in paragraaf 2.3. Hierin wordt het keuze-onderwerp ”De Lorenzcurve” aangeboden en wordt er geleidelijk aan toegebouwd naar het opstellen, tekenen en interpreteren van de Lorenzcurve. Vooral in de extra materialen van hoofdstuk 2 wordt er aandacht besteed aan economische ongelijkheid maar dat betreft dan vooral een aantal nieuwsartikelen en rapporten. Informatie over inclusiviteit, discussie en een klassengesprek ontbreekt hierin volledig. De lesbrief voorziet in deze omissie. Het laat leerlingen een mening vormen over dit zeer actuele en reële probleem. De docent kan bijvoorbeeld de werkles van de Lorenzcurve vervangen door de lesbrief over economische ongelijkheid. De docent kan ook de Lorenzcurve als keuze-onderwerp samen met de lesbrief in het PTA opnemen als keuze-onderwerp voor het schoolexamen.